Uçucu Yağlarda Kalite-1

ilker-demirbolat

İlker Demirbolat

Farm. Kimya Uzm. | Farmasötik Kimya
  Bezmialem Vakıf Üniversitesi

Uçucu Yağlarda Kalite

14 Şubat 2019

Bir şeyin ne kadar mükemmellikte olduğunu tanımlayan Latince “qualis” kelimesinden türetilmiş¹ olan kalite, yapılacak olan işi karşılayabilme ölçüsüdür. Günümüzde standartlara ve kullanıma uygunluk olarak tanımlanmakta olup bir ürün için kalite; tasarım kalitesi, üretim kalitesi, kullanım kalitesi, dağıtım kalitesi ve geri dönüş kalitesi gibi alt kriterleri de bünyesinde barındıran kapsamlı bir konudur.

Uçucu yağlar sadece aromaterapi uygulamalarında kullanılmak üzere üretilmezler. Gıda sektörü uçucu yağları tat ve koku verici aromalar olarak kullanırken, kozmetik sektörü koku verici esans olarak kullanır. Antiseptik karakterlerinden ötürü yüzey dezenfektanlarında, antifungal karakterlerinden ötürü zirai ilaçlarda, gıda katkısı olarak hayvan yetiştiriciliğinde, repellent (kaçırıcı) etkilerinden ötürü sinek-böcek kovucu spreylerin üretimlerinde de fazlaca kullanılan uçucu yağlar için her bir sektöre yönelik ayrı kalite kriterleri bulunur.

Diğer sektörler ile kıyaslandığında aromaterapide kullanılacak olan uçucu yağlar için saflık ve kalite çok daha önemlidir.

Kalite ve saflık… Aynı şey mi?

Ne yazık ki aynı şey değildir. Kalite bir ürünün bir işi karşılayabilme yeteneğinin ölçüsü olduğu için sektöre göre değişiklik gösterebilir.

Üründen ürüne koku farklılığı olmaması adına kozmetik ve parfüm sektörü sürekli aynı bileşikleri aynı miktarlarda içeren standardize uçucu yağları talep ederler. Bunu sağlamak sürekli mümkün olmayacağından bazen uçucu yağ içine istenilen bileşikler sentetik olarak hazırlanıp ilave edilmektedir. Üretilen bu uçucu yağlar kozmetik ve parfüm sektörleri için “kaliteli” sayılabilirken, sonradan bileşime eklenen madde ile saflığı bozulur ve aromaterapi için uygun olmazlar.

Benzeri şekilde şekerleme, çiklet vb. gıda ürünlerinde nane yağı aroma verici gıda katkısı olarak kullanılmakta ve ürün etiketlerinde bu belirtilmektedir. Gıda için nane yağı üreten şirketler koku, tat ve yoğunluk parametrelerini standardize ederler ve bazı maddeleri ekleyip çıkartarak sürekli aynı bileşim ve kalitede nane yağını sektöre sunarlar. Bu standardizasyon işlemi gıda endüstrisi için vazgeçilmez bir kalite kriteri iken, üretilen yağ saf olmadığından aromaterapi için ideal değildir.

Her kaliteli yağ saf olmadığı gibi -ne yazık ki- her saf yağ da kaliteli olmayabilir.

Yağın kalitesini ne belirler?

Yağların kalitesini belirleyen çeşitli faktörler bulunmaktadır. Bunlardan bazıları;

  • Bitkinin yetiştiği toprağın kalitesi
  • Sıcaklık ve iklim koşulları
  • Bitkinin yetiştiği yerin rakımı
  • Hasat zamanı
  • Hasat şekli
  • Depolama koşulları
  • Hasat ve distilasyon arasında geçen zaman
  • Bitkinin distilenen kısmı
  • Distilasyon yöntemi
  • Uçucu yağın saklanma koşulları
  • Tağşiş

Bir yağ ne kadar saf olursa olsun, bu ölçüler dikkate alınmadan üretilir ise kaliteli sayılamaz. Vaktinden önce toplanan kekiklerden üretilen kekik yağları γ-terpinen ve p-simen bileşiklerince zengin olacağından, timol ve karvakrolce zengin kekik yağlarının gösterdiği antiseptik etkiyi gösteremeyeceklerdir. Kekik yağından kalite beklentisinin antiseptik ve antifungal etkinlik olduğu durumlarda ise bu yağlar -saf oldukları halde- kaliteli sayılmayacaklardır. Aşağıdaki tabloda mevsimlere göre Thymus vulgaris L. kemotiplerinde uçucu yağın baskın olan bileşikleri görülmektedir².

Thymus vulgaris L. Kemotipi
İlkbahar
Sonbahar
Timol
γ-terpinen ve p-simen
Timol
Karvakrol
γ-terpinen ve p-simen
Karvakrol
Geraniol
Garanil asetat
Geraniol

Yağlar nasıl tağşiş edilir?

Bazen düşük kaliteli bir uçucu yağı, yüksek kaliteli rakiplerine benzetmek ya da ürünü olduğundan daha yüksek kaliteli göstermek adına tağşiş yapılmaktadır. Örneğin oldukça pahalı bir yağ olan yuzu (Citrus junos L.) uçucu yağı, mandalina ve greyfurt yağlarının bir karışımını andırır. Bazı satıcılar bu iki yağı karıştırarak “yuzu uçucu yağı” etiketi ile satmaktadırlar. Patchouli uçucu yağı daha düşük fiyatlı balsamlar ve sedir yağı ile tağşiş edilebilirken lavanta uçucu yağı ise içeriğine sentetik linalil asetat ilavesi ile daha yüksek fiyatlara satılır. Uçucu yağa sabit yağ ilave edilmesi ve etikette bundan bahsedilmemesi en çok rastlanan tağşiş metotlarındandır.

Uçucu yağların tağşiş edilmesinde kullanılan bazı genel yöntemler aşağıda görülmektedir.

  • Daha ucuz farklı yağlar ile karıştırma (yuzu uçucu yağı örneğindeki gibi)
  • Yüksek kaliteli bir yağı, aynı tür düşük kaliteli bir yağ ile karıştırma
  • Doğal ya da sentetik olarak yağı oluşturan bileşiklerin sonradan ilavesi (Lavanta yağının kalitesini artırmak için ilave edilen linalil asetat örneği)
  • İzopropil miristat benzeri kokusuz uçucu bir çözücü içinde yağın seyreltilmesi
  • Sabit yağ ile seyreltme
  • Benzer koku profiline sahip daha ucuz farklı bir uçucu yağ ile seyreltme

Uçucu yağlarda klinik kalite, terapötik kalite ve aromaterapi kalitesi ne ifade ediyor?

Hiçbir şeyi ifade etmiyor. Uçucu yağın satışını yapan bazı firmalar ürünlerinin yüksek kaliteli ve saf olduğunu vurgulamak için bu terimleri kullansalar da Dünya üzerinde hiçbir resmi kurum ve kuruluş uçucu yağları klinik, terapötik ve aromaterapi kalite olarak sınıflandırmaz ve bu terimler için standartlar oluşturmaz. Yani bu terimler karşılığı olmayan, pazarlama cümleleridir.

Uçucu yağlara kalite standartlarını oluşturan kurumlar var mıdır?

Elbette vardır. Uluslararası Standartlar Organizasyonu (ISO) birçok farklı alanda standart geliştirmektedir. Uçucu yağlar ile ilgili yapılan çalışmalar ISO/TC 54 teknik komitesi bünyesinde yürütülür ve bu komite şu ana kadar 135 adet standart monograf geliştirmiş olup, ilerleyen teknoloji ile beraber standartlarını sürekli güncellemektedir³. Bu standartlar sadece uçucu yağın bileşimi ile ilgili olmayıp; üretim şekli, kalite kontrolü, ambalajlanması, etiketlenmesi, depolanması da dâhil olacak şekilde toplam kaliteye yöneliktir.

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) bünyesinde de birkaç uçucu yağın standartları mevcuttur.

Farmakope, ilaç üretiminde kullanılacak olan etkin madde ve yardımcı maddelerin kalite kriterlerinin paylaşıldığı resmi dokümanlardır. Bir etkin madde ya da yardımcı maddenin ilaç üretiminde kullanabilmesi için bu standartlara uygun olması gereklidir. Avrupa Farmakopesi bünyesinde de uçucu yağlara yönelik fiziksel ve kimyasal standartlar bulunmakta olup ürettiği ürünleri bu kalitede üreten firmalar etiket bilgilerinde bunu paylaşırlar.

ISO 856:2006
Bileşik
Uçucu Yağın İçeriğinde ki Miktarı (%)
3-Octanol
0,1 – 0,5
1,8-Cineole
3,0 – 8,0
Limonene
1,0 – 3,0
Sabinene hydrate
0,5 – 2,0
Menthone
13,0 – 28,0
Isomenthone
2,0 – 8,0
Menthofuran
1,0 – 8,0
Neomenthol
2,0 – 6,0
Menthol
32,0 – 49,0
Pulegone
0,5 – 3,0
Menthyl acetate
2,0 – 8,0
β-Caryophyllene
1,0 – 3,5
Avrupa Farmakopesi 9.0 07/2012:0405
Bileşik
Uçucu Yağın İçeriğinde ki Miktarı (%)
Limonene
1,0 – 3,5
1,8-Cineole
3,5 – 8,0
Menthone
14,0 – 32,0
Menthofuran
1,0 – 8,0
Isomenthone
1,5 – 10,0
Menthyl acetate
2,8 – 10,0
Isopulegol
en fazla 0,2
Menthol
30,0 – 55,0
Pulegone
en fazla 3,0
Carvone
en fazla 1,0

Bu kurumların standart verileri bazen birbiri ile uyumlu olmayabilir. Yukarıda ISO ve Avrupa Farmakopesi kalite standartlarına göre Mentha piperita L. uçucu yağ bileşimi görülmektedir.

¹ Glare PGW, Oxford Latin Dictionary (OLD), Oxford University Press, Oxford, England, 1982 ² Price S, Price L, Aromatheraphy for health professionals. Elsever, Burlington, MA, USA, 2007 ³ https://www.iso.org/committee/48956.html